Milli hərəkat

1988-ci il noyabrın 17-də Bakıdakı Azadlıq meydanında başlanan kütləvi mitinqlər milli azadlıq hərəkatının mühüm mərhələsi oldu ↗

1988-ci ilin etirazları

1988-ci ildə Qarabağ ətrafında gərginliyin artması Azərbaycanda ictimai etirazların genişlənməsinə səbəb oldu. Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin arayışına görə, fevralda Bakıda tələbələrin etiraz mitinqi keçirildi, sonrakı aylarda aksiyalar daha kütləvi xarakter aldı. Noyabrda Topxana meşəsi ilə bağlı xəbərlər və Qarabağda baş verən hadisələr yeni etiraz dalğasını gücləndirdi. İnsanlar o vaxt Lenin meydanı adlanan, indi Azadlıq meydanı kimi tanınan məkana toplaşdılar. Noyabrın 17-dən başlayan fasiləsiz mitinqlər sonralar Meydan hərəkatı adı ilə xatırlandı. Bu tarix daha geniş milli azadlıq hərəkatının mühüm mərhələsini ifadə edir ↗

Meydanın tələbləri və rəmzləri

Meydana toplaşanların tələbləri Qarabağda baş verən hadisələrə münasibət, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və respublikanın hüquqlarının qorunması ətrafında cəmləşirdi. Muzeyin sənədləşdirdiyi izaha görə, mitinqlərdə suverenlik və azadlıq şüarları da səslənirdi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli bayrağının meydanda görünməsi siyasi etirazla dövlətçilik yaddaşı arasında bağ yaradırdı. Beləliklə, mövcud vəziyyətə münasibət tədricən xalqın öz gələcəyini müəyyən etmək istəyini də ifadə etməyə başladı. Hərəkatın tarixində həm iştirakçıların irəli sürdüyü tələblər, həm də istifadə etdikləri rəmzlər əhəmiyyətlidir; bunlar dövrün ictimai düşüncəsini anlamağa kömək edir ↗

Etirazların dağıdılması

Noyabr mitinqləri sovet rəhbərliyinin sərt tədbirləri ilə qarşılandı. Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin tarixi məlumatında noyabrın 22-də Bakıya qoşunların daxil edildiyi və komendant saatının tətbiq olunduğu bildirilir. Buna baxmayaraq, meydandakı etiraz davam etdi. Dekabrın 5-nə keçən gecə ordu və zirehli texnikanın müdaxiləsi ilə mitinq dağıdıldı. Bu hadisələr noyabrın 17-də başlayan aksiyanın bir neçə həftə davam etdiyini göstərir. Hərəkatın yaddaşı yalnız ilk toplaşma günü ilə məhdudlaşmır; onun davamı, irəli sürülən tələblər və qarşılaşdığı təzyiqlər də həmin tarixi mərhələnin bir hissəsidir ↗

Milli dirçəlişdən dövlət qərarlarına

Milli hərəkat sonrakı illərdə suverenlik və dövlət müstəqilliyi ilə bağlı qərarlar üçün mühüm ictimai zəmin yaratdı. 23 sentyabr 1989-cu ildə Azərbaycanın suverenliyi haqqında Konstitusiya Qanunu qəbul edildi. 1990-cı il noyabrın 17-də Naxçıvan parlamentinin Heydər Əliyevin sədrliyi ilə keçirilən sessiyasında muxtar respublikanın adından sovet və sosialist sözləri çıxarıldı, üçrəngli bayraq dövlət rəmzi kimi qəbul olundu. Eyni təqvim gününə təsadüf edən bu hadisə 1988-ci ilin meydan mitinqindən iki il sonra baş verib. Onları ayrıca göstərmək milli azadlıq hərəkatı ilə dövlətçilik qərarlarının ardıcıllığını düzgün anlamağa imkan verir ↗

Tarixi yaddaşın qorunması

17 noyabr 1992-ci ildən Milli Dirçəliş Günü kimi qeyd olunur. Prezident Kitabxanasının bu mövzuya həsr etdiyi sərgi 1988-ci il hadisələri, milli azadlıq hərəkatı və müstəqilliyin bərpası barədə nəşrləri bir araya gətirir. Kitablar, xatirələr və sənədli materiallar dövrü müxtəlif tərəflərdən öyrənməyə imkan verir. Bu səhifədəki meydan fotosu Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin Sənədli mənbələr fondundan təqdim etdiyi tarixi materialdır. Arxiv təsvirləri hadisənin məkanını və iştirakçıların kütləviliyini göstərir, araşdırma mətnləri isə onun siyasi şəraitini açıqlayır. Belə mənbələri birlikdə oxumaq Milli Dirçəliş Gününü yalnız təqvim adı deyil, öyrənilən tarix kimi yaşadır ↗↗