Qanlı Yanvar

1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə sovet qoşunlarının Bakıya yeridilməsi dinc əhalinin ölümü ilə nəticələndi ↗

Milli yaddaş

20 Yanvar Ümumxalq Hüzn Günüdür, faciə qurbanlarının xatirəsi Şəhidlər xiyabanında və ölkə boyunca ehtiramla yad edilir ↗

Hadisələrə aparan dövr

1980-ci illərin sonunda Qarabağ ətrafında qarşıdurma və azərbaycanlıların Ermənistandan qovulması Azərbaycanda ictimai narazılığı artırmışdı. Sovet rəhbərliyinin mövqeyinə etirazlar milli azadlıq hərəkatı ilə birləşirdi. Xarici İşlər Nazirliyinin hadisələrə dair bəyanatında hərbi müdaxilə bu hərəkatın qarşısını almaq cəhdi kimi qiymətləndirilir. Yanvar faciəsi belə bir siyasi şəraitdə baş verdi: əhali təhlükəsizlik və ərazi bütövlüyü tələb edir, ittifaq rəhbərliyi isə vəziyyətə qoşun yeritməklə müdaxilə edirdi. Buna görə 20 Yanvar Azərbaycanın müstəqilliyə gedən yolunun mühüm hadisələrindən biri kimi anılır ↗↗

Yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə

SSRİ rəhbərliyinin qərarı ilə Bakıya daxil olan qoşunların hərəkətləri dinc sakinlərin ölümü və yaralanması ilə nəticələndi. Azərbaycan Ali Sovetinin 1992-ci il qərarında fövqəladə vəziyyət barədə əhalinin yalnız qoşun yeridilməsindən sonra məlumatlandırıldığı göstərilir. Sənəd hərbi əməliyyatın hüquqi əsasını və onun icrasını ayrıca qiymətləndirir. Orada fövqəladə vəziyyətin tətbiqi ilə bağlı ittifaq orqanlarının qərarları, respublikanın suverenliyi və insanların təhlükəsizliyi məsələləri araşdırılır. Bu fərq vacibdir: söhbət yalnız küçələrdə baş vermiş ayrı-ayrı hadisələrdən deyil, həmin hadisələrə yol açan dövlət qərarlarından da gedir ↗

İstintaqın sənədləri

Faciənin səbəblərini araşdırmaq üçün deputat-istintaq komissiyası yaradılmışdı. Komissiyanın işi barədə 19 yanvar 1992-ci il qərarında vətəndaş müraciətləri, şahid ifadələri, hadisə yerlərinin müayinəsi, ekspert rəyləri, foto, səs və video materiallarının toplandığı bildirilir. Hesabat qəbul edildikdən sonra materialların cinayət-prosessual qaydada araşdırılması üçün prokurorluğa göndərilməsi nəzərdə tutulurdu. Qərar həbslərin, siyasi fəaliyyətə görə təqiblərin və ictimai təşkilatların fəaliyyətinə qoyulmuş məhdudiyyətlərin qanuniliyinin də yoxlanmasını tələb edirdi. Beləliklə, araşdırmanın mövzusu həm insan itkiləri, həm də fövqəladə vəziyyət dövründə hüquqların pozulması idi ↗

Siyasi və hüquqi qiymət

Faciədən dərhal sonra Heydər Əliyev Azərbaycanın Moskvadakı nümayəndəliyində çıxış edərək qoşunların yeridilməsini pislədi və məsul şəxslərin cəzalandırılmasını tələb etdi. Sonrakı parlament müzakirələri hadisənin dövlət səviyyəsində qiymətləndirilməsi ilə davam etdi. XİN-in rəsmi məlumatına görə, 1994-cü ilin fevralındakı xüsusi sessiyadan sonra həmin ilin martında Bakı faciəsi haqqında qərar qəbul olundu. 1992-ci ildəki istintaq hesabatı ilə 1994-cü ildə verilən siyasi-hüquqi qiymət eyni sənəd deyil. Onların hər biri hadisələrin araşdırılması və ictimai yaddaşda qorunmasının ayrıca mərhələsini göstərir ↗↗

Şəhidlər xiyabanında yaşayan yaddaş

Bakının Şəhidlər xiyabanı 20 Yanvar qurbanlarının anıldığı əsas məkanlardandır. Buradakı məzarlar və Əbədi məşəl abidəsi anım mərasimlərinin mərkəzində dayanır. 2025-ci il yanvarın 20-də faciənin 35-ci ildönümündə keçirilən ziyarətin rəsmi fotoşəkilləri həmin xatirənin sonrakı nəsillərə necə çatdırıldığını göstərir. Bu səhifədəki fotolar həmin mərasimə aiddir; onlar 1990-cı ilin hadisə anının çəkilişləri deyil. 20 Yanvarın anılması dinc insanların həyatının dəyərini, azadlıq uğrunda verilən itkiləri və tarixi sənədlərin qorunması zərurətini bir araya gətirir ↗↗