Tarixi yaddaş

1918-ci ilin mart hadisələri və azərbaycanlılara qarşı kütləvi qırğınların qurbanları bu gün yad edilir ↗

Anım tarixinin təsis edilməsi

1998-ci il martın 26-da imzalanmış fərmanla 31 mart Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü elan olunub ↗

1918-ci ilin tarixi şəraiti

Rusiya imperiyasının süqutundan sonra Cənubi Qafqazda hakimiyyət uğrunda mübarizə və silahlı qarşıdurmalar genişlənmişdi. 1918-ci ilin mart-aprel aylarında Bakı Sovetinin mandatı ilə hərəkət edən daşnak-bolşevik silahlı dəstələrinin hücumları dinc azərbaycanlı əhalinin kütləvi qırğını ilə nəticələndi. Prezidentin 2018-ci il sərəncamında hadisələrin etnik və dini mənsubiyyətə görə törədilmiş zorakılıq olduğu vurğulanır. Yaşayış məntəqələri ilə yanaşı məscidlər, qəbiristanlıqlar və mədəniyyət abidələri də dağıdıldı. Hadisələrin araşdırılması həm insanların taleyini, həm də məhv edilmiş şəhər və kənd həyatını əhatə edir ↗↗

Bakıdan bölgələrə yayılan zorakılıq

Mart hadisələrinin yaddaşı yalnız Bakı ilə məhdudlaşmır. Şamaxı və Quba qəzalarında baş vermiş qırğınlar, kəndlərin dağıdılması və əhalinin didərgin düşməsi həmin dövrün sənədlərində ayrıca yer tutur. Prezident Kitabxanasının topladığı materiallar bölgələr üzrə fərqli hadisələri və araşdırmaları bir araya gətirir. Coğrafiyanın genişliyi səbəbindən ayrı-ayrı şəhərlərin və qəzaların itki göstəricilərini mənbələri yoxlanmadan toplamaq düzgün ümumi nəticə vermir. Bu səhifədə hadisələrin əhatəsi göstərilir, mənbələrdə fərqli dövrlər və ərazilər üçün verilmiş rəqəmlər isə vahid ümumi say kimi birləşdirilmir ↗↗

Cümhuriyyət dövrünün araşdırması

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti zorakılıqların səbəblərini və nəticələrini araşdırmaq üçün Fövqəladə İstintaq Komissiyası yaratdı. Komissiya şahid ifadələrini, zərərçəkənlər barədə məlumatları və dağıntılara dair sənədləri topladı. Bu materiallar hadisələrin yalnız sonradan yazılmış xatirələrdə deyil, dövrün araşdırma sənədlərində də qeydə alındığını göstərir. 2018-ci il sərəncamında Cümhuriyyətin süqutundan sonra həmin işin dayandığı qeyd olunur. Buna görə komissiyanın saxlanmış sənədləri 1918-ci il hadisələrinin öyrənilməsində ayrıca əhəmiyyət daşıyır: onlar konkret məkanları, ifadələri və araşdırmanın o vaxtkı gedişini izləməyə imkan verir ↗↗

Qubada aşkar edilən yaddaş

Qubada 2007-ci ildə aşkar edilmiş kütləvi məzarlıq 1918-ci il hadisələri ilə bağlı yeni araşdırmaların mühüm mövzularından oldu. 2013-cü il sentyabrın 18-də Quba Soyqırımı Memorial Kompleksinin açılışı keçirildi. Kompleks faciə qurbanlarının xatirəsinə həsr olunur və tarixi materialların nümayiş etdirildiyi məkan kimi fəaliyyət göstərir. Burada təqdim olunan fotoşəkillər həmin açılışın rəsmi çəkilişləridir; onlar 1918-ci ildə çəkilmiş hadisə fotoları deyil. Memarlıq məkanı ilə sənədli ekspozisiyanın birləşməsi ziyarətçilərə həm ehtiram göstərmək, həm də hadisələr barədə məlumat almaq imkanı yaradır. Kompleksin açılışında dövlət rəhbərliyi iştirak edib ↗

Anımın dövlət səviyyəsində davamı

1998-ci il martın 26-da qəbul edilmiş fərman 31 martı Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü kimi müəyyənləşdirdi. Sonrakı illərdə araşdırmalar, sənəd nəşrləri və anım tədbirləri bu tarixin ictimai yaddaşda qorunmasına xidmət etdi. 2018-ci il yanvarın 18-də imzalanmış sərəncam hadisələrin yüzüncü ildönümünə həsr olunan tədbirlər planının hazırlanmasını nəzərdə tutdu və Milli Məclisə xüsusi iclas keçirməyi tövsiyə etdi. Beləliklə, 1918-ci ildə baş vermiş hadisələrin tarixi ilə həmin hadisələrin sonrakı dövrlərdə araşdırılması və anılması ayrı, bir-birini tamamlayan mərhələlər kimi görünür ↗↗