Münaqişədən müharibəyə

1988-ci ildə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin statusu ətrafında başlayan qarşıdurma tədricən silahlı münaqişəyə çevrildi. 20 fevralda vilayətin erməni deputatları onun Ermənistan SSR-ə birləşdirilməsi barədə qərar qəbul etdilər. 22 fevralda Əsgəran yaxınlığındakı hadisələrdə iki azərbaycanlı gənc həlak oldu. Sonrakı illərdə hərbi əməliyyatlar genişləndi ↗↗

Döyüşlər və itkilər

Hərbi əməliyyatlar Qarabağı və ətraf rayonları əhatə etdi. 1992–1993-cü illərdə Şuşa, Laçın, Kəlbəcər və digər rayonlar işğal olundu. Müharibə insanların həyatına son qoydu, çoxsaylı ailələri yurdlarından didərgin saldı. 1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası münaqişə ilə bağlı 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələri qəbul etdi ↗↗

Atəşkəs və yaddaş

12 may 1994-cü ildə atəşkəs əldə edildi. Hərbi əməliyyatların bu mərhələsi dayansa da, münaqişə həmin tarixdə həll olunmadı. Şəhidlərin həyat hekayələri, itkin düşmüş şəxslər barədə sənədlər və döyüşlərin xronologiyası bu dövrün tarixi yaddaşını təşkil edir ↗↗

1992 və 1993-cü illərin dönüşləri

1992-ci il müharibənin ağır mərhələlərindən oldu. Fevralda Xocalı faciəsi baş verdi, mayda Şuşa və Laçın işğal edildi. 1993-cü ildə döyüşlər Qarabağın ətrafındakı rayonlara daha geniş yayıldı. Kəlbəcərin, Ağdamın, Cəbrayılın, Füzulinin, Qubadlının və Zəngilanın işğalı insanların kütləvi şəkildə yurdlarından çıxmasına səbəb oldu. Xarici İşlər Nazirliyinin xronologiyası bu hadisələri ayrı tarixlər və coğrafi istiqamətlər üzrə təqdim edir. Hər rayonun işğalının öz gedişi və insan taleləri olduğundan ümumi müharibə tarixini konkret yaşayış yerlərinin və şəxslərin mənbələri ilə birlikdə öyrənmək vacibdir ↗↗

BMT Təhlükəsizlik Şurasının sənədi

30 aprel 1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası 822 saylı qətnaməni qəbul etdi. Sənəddə Kəlbəcərin işğalı, mülki əhalinin didərgin düşməsi və regiondakı humanitar vəziyyətlə bağlı narahatlıq ifadə olunur. Qətnamə hərbi əməliyyatların dərhal dayandırılmasını və Kəlbəcərdən, eləcə də Azərbaycanın digər son işğal olunmuş ərazilərindən qüvvələrin çıxarılmasını tələb edir. Ərazi bütövlüyü, sərhədlərin toxunulmazlığı və güc yolu ilə ərazi əldə edilməsinin yolverilməzliyi təsdiqlənir. Burada qətnamənin ingiliscə orijinalı və ilk səhifəsinin görüntüsü yerli saxlanılır; bu görüntü döyüş fotosu deyil, həmin dövrün ilkin diplomatik sənədidir ↗

Horadiz əməliyyatı

1994-cü ilin yanvarında Azərbaycan Ordusunun Horadiz istiqamətində əməliyyatı müharibənin son mərhələsində mühüm hadisələrdən biri oldu. Müdafiə Nazirliyinin tarixi icmalına görə, yanvarın 5–6-da Horadiz və Arazboyu yaşayış məntəqələri, o cümlədən Cocuq Mərcanlı azad edildi. Bu hadisəni 2016-cı ilin Aprel döyüşləri ilə qarışdırmaq olmaz. Aprel döyüşlərində ətraf yüksəkliklərin nəzarətə götürülməsi Cocuq Mərcanlıda təhlükəsiz yaşayışın bərpası üçün sonrakı şəraiti yaratdı, kəndin işğaldan azad edilməsi isə 1994-cü ilə aiddir. Həmin ardıcıllıq fərqli müharibə mərhələlərinin bir yaşayış yerinin taleyində necə birləşdiyini göstərir ↗↗

Atəşkəsin qoyduğu sərhəd

12 may 1994-cü il atəşkəsi genişmiqyaslı döyüşlərin bu mərhələsini dayandırdı, lakin işğal və məcburi köçkünlük məsələlərini həll etmədi. Buna görə 1988–1994 dövrü araşdırılarkən müharibənin tarixi sərhədi ilə münaqişənin tam həlli anlayışları fərqləndirilir. Başlanğıc üçün burada 1988-ci il göstərilir; bütün müharibənin başladığı vahid gün seçilmir. Müharibənin insan nəticələri sonrakı illərə keçdi: şəhidlərin xatirəsi, itkin düşənlərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi və ailələrin yurdlarına qayıtması uzunmüddətli yaddaşın mövzuları olaraq qaldı. Şəxslər haqqında məlumatlar həmin ümumi tarixə öz mənbələri ilə bağlanır ↗↗↗